در روزهایی که دوباره نام مکانیسم ماشه بر سر زبانها افتاده و نگرانیهایی درباره بازگشت تحریمها و فشارهای تازه بر ایران مطرح است، گفتوگوی تفصیلی ما با دکتر عزتالله دهقان نماینده اسبق مردم شهرستانهای ازنا و دورود در دوره هشتم مجلس هشتم شورای اسلامی، تصویری روشن از واقعیت پشت پرده این بند پرحاشیه برجام ارائه میکند. از توضیح ساده معنای مکانیسم ماشه تا بررسی آثار آن بر زندگی روزمره مردم، نقد عملکرد مسئولان وقت و درسهایی که امروز میتوان گرفت.
عزتالله دهقان که اصالتا ازنایی و دانشآموخته فقه و مبانی حقوق اسلاامی در مقطع کارشناسی وکارشناسی ارشد و دکترای تخصصی معارف اسلامی است که نمایندگی مردم تربت جام در دورههای اول و دوم مجلس شورای اسلامی و سابقه عضویت هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران را نیز در کارنامه خود دارد، در این مصاحبه مسیر روشنتری برای درک تهدیدها و فرصتهای دیپلماسی معاصر ارائه میدهد:
خبرنگار ازناخبر: آقای دکتر، خیلیها اسم مکانیسم ماشه را شنیدهاند اما دقیق نمیدانند چیست. لطفاً به زبان ساده توضیح دهید این مکانیسم چه معنایی دارد و چرا دوباره نامش مطرح شده است؟
عزتالله دهقان: در متن برجام بندی گنجانده شد که بعدها به نام مکانیسم ماشه یا اسنپبک شناخته شد. به ظاهر هدف از این بند، حلوفصل اختلافات احتمالی در اجرای برجام بود، اما در عمل به ضرر جمهوری اسلامی تمام شد. بر اساس این بند، اگر هر یک از اعضای ۱+۵ (قبل از خروج آمریکا) و یا ۴+۱ (بعد از خروج آمریکا) ادعا کنند که ایران به تعهدات خود عمل نکرده، همین صرف ادعا کافی است و بدون نیاز به راستیآزمایی، اعزام کارشناسان بیطرف یا بررسی دقیق، پرونده به کمیسیون مشترک ارجاع میشود. این کمیسیون ۳۵ روز فرصت دارد که اختلاف را حل کند، اما روشن است که دشمنان قسمخورده جمهوری اسلامی هیچگاه قانع نخواهند شد.
بدیهی است که با توجه به موضع خصمانه اعضاء شورای امنیت نسبت به ایران، این شورا به نفع ایران رای نخواهد داد و عدم رای هم برابر است با برگشت تمام تحریمها بصورت حودکار. یعنی در هر دو حالت، کفه ترازو به ضرر ایران و به نفع طرف مقابل است. یعنی در هر دو حالت، کفه ترازو به ضرر ایران و به نفع طرف مقابل است.
یکی دیگر از ابعاد خطرناک این بند، سلب حق وتوی روسیه و چین است.
در متن برجام، حق وتو از اعضای دائم شورای امنیت سلب شد؛ به این معنا که حتی روسیه و چین نیز اگر بخواهند به نفع ایران رأی دهند، امکان استفاده از وتو را ندارند. به همین دلیل، هر مصوبهای که علیه ایران صادر شود، قابل وتو نیست.
اعضای شورای امنیت سازمان ملل عملاً تحت نفوذ و سرسپردگی آمریکا هستند و طبیعی است که تصمیمات این شورا هیچگاه به سود ایران نباشد. به بیان دیگر، آمریکا پیش از آنکه موضوع به شورای امنیت برسد، در واقع وتوی خود را اعمال کرده و مسیر را به مقصد دلخواهش رسانده است.
نتیجه این سازوکار آن است که اختیار وتو از سایر قدرتهای جهانی سلب شده و کل فرآیند به نفع آمریکا و استکبار جهانی و به زیان جمهوری اسلامی ایران طراحی شده است.
دکتر علیاکبر صالحی، وزیر امور خارجه اسبق، نقل میکند که لاوروف به او هشدار داده بود با گنجاندن این بند، حق وتوی روسیه و چین در حمایت از ایران از بین میرود. اما آقای ظریف این نگرانی را جدی نگرفت و با همان جمله معروف خود گفت: «امضای کری تضمین است.» همین خوشبینیها بود که باعث شد تیم مذاکرهکننده بارها بهعنوان «قهرمان» معرفی شوند و جایزه دریافت کنند، درحالیکه امروز پس از حدود یک دهه میبینیم نتیجه آن چیزی جز بازگشت تحریمها و فشارهای جدید بر ملت ایران نبوده است.
بنابراین، مکانیسم ماشه یکی از بارزترین مصادیق خسارتهای برجام است که از همان ابتدا دلسوزان انقلاب نسبت به آن هشدار دادند، اما متأسفانه با برچسبها و اهانتها خاموش شدند.
ازناخبر: برخی میگویند اجرای این مکانیسم به معنای بازگشت تحریمهای شورای امنیت است؛ این موضوع تا چه حد درست است و چه تاثیری میتواند بر زندگی روزمره مردم داشته باشد؟
عزتالله دهقان: لطف خداوند متعال و در پرتو رهبری قاطعانه و شجاعانه فرمانده معظم کل قوا، در جنگ دوازدهروزه اخیر همه جهانیان فهمیدند که دست برتر از آن رزمندگان اسلام است. دشمنانی مانند نتانیاهو ادعا میکردند که در روز پنجم یا ششم میتوانند ایران را از پا درآورند و حتی طرح داشتند که فردی چون «توله شاه» را در تهران بر خرابههای ایران بهعنوان شاه مستقر کنند. اما این رؤیا به کابوس تبدیل شد.
با وجود تقدیم شهدای بسیار از میان فرماندهان برجسته، دانشمندان هستهای و مردم مقاوم، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی با ارادهای آهنین وارد میدان شدند. نتیجه آن شد که در همان روزهایی که قرار بود ایران شکست بخورد، نتانیاهو با دست خالی به آمریکا پناه برد و از ترامپ درخواست دخالت مستقیم کرد. حتی ترامپ نیز با وجود تهدید و حملات، وقتی دید پایگاههای حساسش در تیررس ایران قرار گرفته، عقبنشینی کرد و در نهایت رژیم صهیونیستی ناچار شد آتشبس یکطرفه اعلام کند. این یعنی تسلیم در برابر مقاومت.
این پیروزی بزرگ موجب حیرت جهانی شد؛ چراکه ایران در واقع نهفقط با آمریکا و اسرائیل، بلکه با کل ناتو روبهرو بود و توانست معادلات آنان را برهم بزند. درست پس از این شکست سنگین، دشمنان برای انحراف افکار عمومی از این حقیقت روشن، دوباره موضوع مکانیسم ماشه را پیش کشیدند تا فشارهای اقتصادی و سیاسی تازهای وارد کنند.
اما واقعیت این است که جمهوری اسلامی سالهاست زیر شدیدترین تحریمها قرار دارد و بازگشت دوباره همه آنها چیز تازهای نیست. همان خدایی که تاکنون یاریگر این ملت و پشتیبان جبهه مقاومت بوده است، همچنان پشت ملت ایران خواهد ایستاد. بنابراین فعال شدن مکانیسم ماشه هم نمیتواند خللی در عزم و اراده مردم و نظام ایجاد کند.
خبرنگار ازناخبر: رهبر انقلاب برجام را «خسارت محض» خواندند. چرا با وجود این هشدار، مسئولان وقت مثل آقای روحانی و ظریف وجود مکانیسم ماشه را انکار یا کماهمیت جلوه دادند؟ امروز چه درسی باید از آن دوران گرفت؟
عزتالله دهقان: نظر رهبر معظم انقلاب نسبت به برجام و مکانیسم ماشه، مبتنی بر معیارهای اجتهادی و روانشناسی قرآن بود. قرآن به ما هشدار میدهد که برخی طرفها هرگز به تعهدات خود وفادار نخواهند بود و با زبان خوش شما را فریب میدهند، اما در باطن، قصدی جز رسیدن به اهداف خود ندارند. این همان واقعیتی است که رهبر انقلاب به دقت تشخیص دادند، نه حسن روحانی و ظریف.
اینکه آن زمان مسئولان، موضوع اسنپبک را کماهمیت جلوه دادند، بخشی به قصد خودستایی و نمایش موفقیت مذاکرات برمیگشت. نمونه آن روز استقبال و پایکوبی در فرودگاه و دادن صدها جایزه به تیم مذاکرهکننده بود، در حالی که بعدها مشخص شد چه خسارتهایی به کشور وارد شده است. حتی آن گفته معروف حسن روحانی که «من عمامهدارم و کلاه سر عمامه نمیرود» امروز به طنزی تلخ تبدیل شد، چرا که واقعیت برجام نشان داد کلاه بر سر رفت و درس بزرگی به ملت و مسئولان داد.
درس مهم امروز این است که هیچ مؤمنی نباید از یک سوراخ دوبار گزیده شود. سیاست خارجی باید مبتنی بر واقعبینی، درس گرفتن از تجربههای گذشته و روانشناسی دشمن باشد. مذاکرات و تعاملات بینالمللی نیازمند هوشیاری کامل است تا بار دیگر چنین کلاههایی سر کشور و حتی مسئولان آن نرود، حتی اگر ظاهر قضیه شرافتمندانه به نظر برسد. تجربه برجام نشان داد که مراقبت، واقعبینی و پیروی از رهنمودهای رهبر انقلاب شرط اجتناب از خسارتهای مشابه است.
خبرنگار ازناخبر: آیا اساساً این اقدام بیشتر یک ابزار فشار روانی و سیاسی علیه ایران است یا واقعاً قابلیت اجرایی دارد؟
عزتالله دهقان: ابتدا باید تشکر کنم از سؤالکننده، چرا که خود سؤال نیمهجواب را نیز به همراه دارد. واقعیت این است که مکانیسم ماشه اثر اقتصادی یا نظامی قابل توجهی بر ایران ندارد و عمدتاً به عنوان یک ابزار فشار روانی و سیاسی طراحی شده است.
موضوع اصلی این بندها بیشتر حول مسائل هستهای، تسلیحاتی و نظامی است، اما جمهوری اسلامی با اتکا به خودکفایی داخلی، توانایی تولید و توسعه تجهیزات و فناوریها را دارد و تا حد زیادی از دیگران بینیاز است. بسیاری از کشورهایی که با ایران مراوده سیاسی و اقتصادی دارند، چندان اعتنایی به سازمان ملل و فشارهای بینالمللی نمیکنند.
بنابراین هدف اصلی این اقدامات، ایجاد اثر روانی بر افکار عمومی داخل و خارج کشور و منحرف کردن توجه از دستاوردهای واقعی جمهوری اسلامی است، از جمله برتری نیروهای مسلح ایران در مواجهه با دشمنان و تسلیم یکطرفه استکبار جهانی. این ابزارهای روانی و تبلیغاتی نهایتاً تأثیر واقعی نخواهند داشت و جمهوری اسلامی با توکل بر خداوند و اعتماد به توان داخلی، در برابر آنها مصون است.
خبرنگار ازناخبر: این روزها صحبت از فشار اروپا برای مذاکره درباره موشکهای ایران هم هست. چرا این موضوع برای امنیت ملی ما خط قرمز حساب میشود؟
عزتالله دهقان: بزرگان فلسفه گفتهاند بهترین دلیل برای وجود هر چیزی، وقوع آن است؛ یعنی وقتی چیزی واقعاً اتفاق افتاده است، اهمیتش روشن میشود. درباره موشکهای ایران هم همین وضعیت وجود دارد؛ اگر تنها به بحث نظری بسنده میکردیم، شاید تأثیر آن بهسرعت قابل فهم نبود.
اما تجربههای عملی و دستاوردهای دفاعی ایران، بهویژه در جنگ دوازدهروزه اخیر، ثابت کرد که موشکهای جمهوری اسلامی، دستاوردهایی الهی و غیرقابل انکار هستند. این موشکها، نه تنها قدرت بازدارندگی ایجاد کردند، بلکه به دنیا نشان دادند که لشکرهای مدرن ناتو در برابر اراده رزمندگان ایران ناکام میمانند. مانند موشکهای رادارگریز پیشرفته و موشکهای چندشاخهای که اهداف مهم دشمن را مورد اصابت قرار دادند و خطای گنبد آهنین اسرائیل را آشکار ساختند.
همین تجربه باعث شده که هرگونه فشار برای مذاکره درباره موشکها، برای ایران خط قرمز باشد. امنیت موشکی، یکی از اصول ثابت و غیرقابل معامله امنیت ملی و سیاست کشور است. کاهش برد یا محدود کردن توان موشکی، تجربه تلخ لیبی را به یاد میآورد؛ همانجا که تسلیم فشارها باعث شد قذافی سقوط کند و کشورش در آشوب فرو برود.
بنابراین، جمهوری اسلامی هیچگاه از حقوق خود در صنعت موشکی کوتاه نمیآید و حفظ توان موشکی، هم برای دفاع و هم برای بازدارندگی، جزو خطوط قرمز ماست. ما با توکل بر خداوند و یاد شهدا، این اصول را محکم و غیرقابل مذاکره نگه میداریم.
خبرنگار ازناخبر: برخی معتقدند «مکانیسم ماشه» تهدیدی برای ایران است، اما آیا میتوان آن را فرصتی برای عبور از دیپلماسی تحمیلی غرب و بازگشت به جامعه جهانی واقعی ـ شامل قدرتهای نوظهور مثل چین، روسیه و جهان جنوب ـ دانست؟
عزتالله دهقان: پاسخ کاملاً مثبت است. یادمان نرفته است سخن حکیمانه سردار دلاور، شهید سلیمانی عزیز، که میفرمود: «در دل تهدیدها فرصتهایی وجود دارد که باید برای نیل به آنها برنامهریزی کرد، تلاش کرد و توکل نمود.» این سخن شریف، بازتابی از آیه قرآن است که میفرماید: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا، إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا»
از منظر اصول تفسیر، این دو آیه نشان میدهد که سختیها و تنگناها، به یک اندازهاند، اما همراهی آنها با فراخی و پیروزیها، دو برابر است. در حدیثی از پیامبر نیز آمده است که «هیچ سختیای نمیتواند در برابر دو فراخی ایستادگی کند.
بنابراین، آنچه برخی بزرگنمایی میکنند که فعال شدن مکانیسم ماشه به معنای مشکلات غیرقابل جبران است، صحیح نیست. حتی اگر این مکانیزم فعال شود، ارتباطات ما با غرب که دشمنان کمربسته ما هستند محدود خواهد شد، اما از سوی دیگر، فرصتهای بسیار مهمی پیش روی ماست:
- توسعه ارتباطات با چین، به ویژه در چارچوب قرارداد شانگهای و بریکس؛
- تقویت روابط با کشورهای همسایه و اعضای این قراردادها؛
- ایجاد زمینه برای کاهش سلطه دلار و محدود کردن قدرت اقتصادی آمریکا.
خبرنگار ازناخبر: در دولتهای مختلف، چه تعلیق غنیسازی در زمان آقای خاتمی، چه برجام یکطرفه در دولت آقای روحانی، چه بتنریزی رآکتورها، همه تجربه شد. به نظر شما چه پاسخی باید به کسانی داد که همچنان نسخه تکراری اعتماد به غرب را پیشنهاد میکنند؟
عزتالله دهقان: این افراد در دستههای مختلف قرار دارند: برخی عناد دارند، برخی بیمار دل هستند و گروهی هم با وجود تجربههای متعدد، باز هم بر باطل خود اصرار میکنند. قرآن درباره چنین افرادی میفرماید: «فِی قُلُوبِهِم مَرَضٌ»، دلهایشان بیمار است و هرچقدر معجزات الهی و تجربههای واقعی را ببینند، ایمان نمیآورند. درست مانند فرعونیان که معجزات حضرت موسی را دیدند، اما باز هم کفر ورزیدند، زیرا تعلق به مقام و قدرت داشتند.
در گذشته، دولت روحانی با بتنریزی رآکتور اراک و تعلیق فعالیتهای هستهای، اهداف شهدا و ملت را زیر پا گذاشت، حتی قبل از اینکه آمریکا کوچکترین تعهدی به برجام عمل کند. همانطور که تجربهها نشان داده است، اعتماد به غرب تاکنون نتیجهای جز خودتحریمی و عقبنشینی نداشته است.
در قرآن و تاریخ اسلام، نمونههای عبرتآموز فراوان است. برادران یوسف وقتی دیدند یوسف از آنها برتر است، اذعان کردند و فروتنی نشان دادند. اگر افراد مطلع و خواص جامعه نیز کمی تواضع کنند و جایگاه رهبر انقلاب و نهاد ولایت فقیه را بپذیرند، بدون شک سرزنش و ملامت الهی بر آنان نخواهد بود.
در تجربه عملی نیز دیدهایم که ادعاهای آمریکا و غرب پوچ است؛ حتی در حین مذاکرات، حمله نظامی علیه ایران رخ داد و در عین حال همکاری کشورهای دیگر مانند چین و روسیه بهطور جدی پیشنهاد شد، اما روی خوش نشان داده نشد. باید از تجربههای گذشته درس گرفت و دوباره در مسیر اشتباه گام برنداشت؛ همانطور که در احادیث آمده است: «مؤمن از یک سوراخ دوبار گزیده نمیشود».
بنابراین، نسخه اعتماد به غرب تکراری و بیثمر است و راه درست، توکل به خدا و بهرهگیری از فرصتها و ظرفیتهای واقعی کشور، بهویژه روابط با قدرتهای نوظهور و همسایگان، است تا از پشیمانی و خسارت جلوگیری شود.
خبرنگار ازناخبر: به عنوان سوال پایانی، در شرایطی که مردم شاید از تکرار نام برجام خسته شدهاند، چه پیامی برای افکار عمومی دارید؟ باید نگران باشند یا امیدوار؟
عزتالله دهقان: من ابتدا عرض میکنم که خاک کفش کوچکترین این مردم هستم و از مواضع الهی و بصیرت مردم درس عبرت میگیرم. قرآن کریم صریحاً میفرماید عزت و بزرگواری از آن خدا، پیامبر و مومنان است و نمیتوان از آمریکا و وابستگان به آن عزتی کسب کرد. همانطور که ضربالمثل لرستانی میگوید: «از پشت سر میمون نمیشود گلچی»، این یعنی استکبار جهانی فاقد عزت واقعی است و هیچگاه نمیتوان به آن تکیه کرد.
امام راحل (رحمت الله علیه) هم بارها اشاره میکردند که برخی افراد تا آخرین نفس ارادت به آمریکا را از دست نمیدهند، برخی دلشان قبلهشان آمریکاست و حتی شبها رو به سوی آمریکا میخوابند. اما این گروه اندک، نماینده ملت ما نیستند. خانوادههای معظم شهدا، بسیجیان، نمازگزاران جمعه و مردم عادی کوچه و بازار تجربه کردهاند که ارادت به آمریکا هیچ دستاوردی ندارد.
ملت ایران تجربههای چهل و پنج ساله داشته و از آنها درس گرفته است. این تجربهها نشان میدهد که هرکس دوباره بخواهد مسیر وابستگی به غرب را امتحان کند، نه تنها نتیجهای نمیگیرد، بلکه مورد سرزنش و ملامت خواهد بود.
ما با همه کشورها، اعم از شرقی و غربی، رابطه حسنه و احترام متقابل را میخواهیم، مشروط بر اینکه آنها با ما در دشمنی نباشند و به کشورمان ضرری نرسانند. اما ملت ما نسبت به آمریکا و مستکبرین وابسته به آن همیشه شعارش «مرگ بر آمریکا، مرگ بر انگلیس، مرگ بر آلمان و مرگ بر فرانسه» بوده و خواهد بود. همانطور که حافظ فرمود، ما بر همانیم که بودیم و همان خواهیم بود.
خبرنگار ازناخبر: سپاس از اینکه وقت باارزشتون رو در اختیار ما قرار دادید. در پناه خداوند باشید.
عزتالله دهقان: سپاس از دستاندرکاران ازناخبر شما را به خدا میسپارم.
انتهای پیام/.
#پایان_خسارت_محض
