به گزارش پایگاه خبری تحلیلی ازناخبر، تجربه نیمقرن حکومت پهلوی در ایران نمونهای بارز از ترکیب وابستگی سیاسی، سرکوب اجتماعی و فساد اقتصادی است که مشروعیت داخلی یک رژیم را نابود میکند.
بررسی اسناد بینالمللی، خاطرات مقامات و گزارشهای مستقل نشان میدهد که کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، قراردادهای کلان تسلیحاتی و کنسرسیوم نفتی، نهتنها استقلال سیاسی و اقتصادی ایران را محدود کردند، بلکه سلطه خارجی را به یک بخش طبیعی از سیاست داخلی کشور تبدیل کردند.
همزمان، ایجاد سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) با حمایت مستقیم آمریکا و اسرائیل و سرکوب گسترده فعالان سیاسی و مذهبی، فضای رعب و ناامنی در کشور حاکم و نارضایتی عمومی را تشدید کرد.
در حوزه اقتصادی، تمرکز قدرت و رانت بازیهای شبکه وابسته به دربار باعث شد شکاف طبقاتی افزایشیافته و منابع ملی به سمت منافع محدود خانواده سلطنتی و وابستگان آن هدایت شود.
روایت تاریخی دقیق این دوره، ضمن روشنکردن چرایی انقلاب اسلامی، برای نسل امروز اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا بدون درک ابعاد وابستگی، سرکوب و فساد، فهم درست از شکلگیری اراده مردمی و اهمیت استقلال ملی ناقص خواهد بود.
وابستگی سیاسی ایران به آمریکا و غرب
سید ابوالفضل حسینیزاده، عضو هیئتعلمی دانشگاه آیتالله بروجردی و دکترای مطالعات انقلاب اسلامی از دانشگاه تهران در گفتگو با خبرنگار سفیرافلاک با تأکید بر ضرورت قضاوت تاریخی بر پایه اسناد رسمی، سه محور اصلی خیانتهای پهلوی را وابستگی خارجی، سرکوب داخلی و فساد اقتصادی میداند.
وی معتقد است این سه محور نهتنها در اسناد رسمی بینالمللی قابلردیابی است، بلکه شبکهای منسجم از تصمیمگیریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی را تشکیل میدهد که استقلال و منافع ملی ایران را تضعیف کرده است.
حسینیزاده با اشاره به اینکه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نقطه عطف وابستگی سیاسی ایران به بلوک غرب بود، اظهار داشت: اسناد طبقهبندیشده سیا که اخیراً منتشر شده نشان میدهد این سازمان نهتنها در طراحی کودتا نقش مستقیم داشت، بلکه بودجه مشخصی برای سازماندهی اعتراضات و عملیات روانی اختصاص داده بود.
وی افزود: پس از بازگشت شاه، وابستگی نظامی ایران به آمریکا در قالب قراردادهای کلان تسلیحاتی دهههای ۴۰ و ۵۰ شدت گرفت و حضور مستشاران نظامی خارجی در کشور عملاً استقلال دفاعی ایران را محدود کرد.
فساد اقتصادی و غارت منابع ملی
در حوزه اقتصادی، حسینیزاده به قرارداد کنسرسیوم نفتی ۱۳۳۳ اشاره کرد و گفت: بخش عمده تولید و فروش نفت ایران را در اختیار شرکتهای خارجی قرارداد و مسیر استقلال اقتصادی را محدود ساخت. همچنین پیوستن ایران به پیمان بغداد و سنتو نمونهای از تعهد رسمی رژیم پهلوی به بلوک غرب در دوران جنگ سرد بود.
حسینیزاده افزود: تمرکز قدرت در حلقه محدود دربار و شبکه اقتصادی وابسته، از عواملی بود که توزیع ناعادلانه منابع و افزایش شکاف طبقاتی را تشدید کرد. بنیاد پهلوی و داراییهای خاندان سلطنتی به شکلی بود که بخشی از اقتصاد کشور تحت کنترل بنیاد پهلوی و شبکه وابسته به دربار بود، شبکهای که منافع ملی را قربانی منافع خانواده سلطنتی کرد.
ساواک؛ ابزار سرکوب و ایجاد فضای رعب
وی تصریح کرد: در حوزه امنیت داخلی با استناد به اسناد و گزارشهای حقوق بشری، ساواک در سال ۱۳۳۵ با حمایت آموزشی و فنی آمریکا و اسرائیل تأسیس شد و فعالیتهایش شامل شکنجههای جسمی و روانی، دادگاههای غیرعلنی و شبکه گسترده خبرچینان بود تا آنجا که چنان فضای رعبآوری ایجاد شد که امکان شکلگیری مشارکت سیاسی واقعی را از بین برد و مشروعیت رژیم را تضعیف کرد.
پروژه تطهیر پهلوی و خطر تحریف تاریخ
این عضو هیئتعلمی دانشگاه آیتالله بروجردی خاطرنشان کرد: تلاشهای امروز برای بازنمایی مثبت دوران پهلوی، بهویژه میان نسلی که تجربه مستقیمی از فضای امنیتی آن دوران ندارد، تصویر تاریخی واقعی را مخدوش میکند و نوستالژیسازی رسانهای، ابعاد سرکوب و وابستگی را کمرنگ میکند.
از تحقیر ملی تا سرکوب فرهنگی به دست پهلوی
علیرضا قاسمزاده، پژوهشگر تاریخ معاصر معتقد است اگر بخواهیم دلیل اصلی نارضایتی مردم از حکومت پهلوی را بفهمیم، باید فراتر از شاخصهای اقتصادی به مسئله «استقلال و غرور ملی» توجه کنیم؛ مفهومی که به گفته او در طول تاریخ معاصر ایران، از مشروطه تا انقلاب اسلامی، برای مردم تعیینکننده بوده است.
وی با اشاره به نحوه روی کار آمدن رضاخان، این مقطع را نخستین تجربه جدی حاکمیتی دانست و اظهار داشت: این رژیم با حمایت خارجی تثبیت شد و همین مسئله، از همان ابتدا سایه وابستگی را بر ساختار قدرت انداخت.
این تحلیلگر علوم سیاسی تصریح کرد: سیاستهایی مانند کشف حجاب اجباری، محدودسازی آئینهای مذهبی و برخوردهای سختگیرانه فرهنگی، شکافی عمیق میان دولت و بدنه اجتماعی ایجاد کرد؛ شکافی که در اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و واکنش مردم به خروج رضاشاه، خود را آشکار نشان داد.
کاپیتولاسیون و انقلاب سفید؛ نمادهای تحقیر و وابستگی
قاسمزاده با اشاره به کنفرانس تهران در سال ۱۳۲۲، برگزاری این نشست در شرایط اشغال کشور و قحطی گسترده را نمادی از تحقیر ملی دانست و افزود: بعدها نیز ماجرای کاپیتولاسیون، حضور مستشاران خارجی و پرداخت حق توحش به آنان، احساس بیعدالتی و تبعیض را در جامعه تشدید کرد.
وی در بررسی اصلاحات موسوم به انقلاب سفید تأکید کرد: توسعه وارداتی و وابسته، بدون تقویت زیرساختهای تولید ملی، نتیجهای جز وابستگی بیشتر نداشت.
این تحلیلگر علوم سیاسی به واردات گسترده کالاهای اساسی، مونتاژی بودن صنایع و حتی ناتوانی در تأمین برخی قطعات ساده صنعتی اشاره کرد و گفت: جامعهای که خود را مصرفکننده صرف ببیند، بهتدریج احساس بیعدالتی و خفگی میکند؛ زیرا مشارکت واقعی در پیشرفت را تجربه نمیکند.
ساواک و نفرت عمومی؛ شکست مشروعیت پهلوی
وی در بخش دیگری از گفتگوی تحلیلی خود با ازناخبر به نقش ساواک در شکلگیری نفرت عمومی اشاره کرد و آن را نقطه عطفی در تشدید فاصله حکومت و مردم دانست.
قاسمزاده بیان کرد: گزارشهای بینالمللی و خاطرات زندانیان سیاسی از روشهایی حکایت دارد که حتی برای بسیاری از نیروهای غیرمذهبی نیز غیرقابلقبول بود.
وی تأکید کرد: انحلال دیرهنگام ساواک نیز نتوانست اعتماد عمومی را بازگرداند، زیرا مسئله صرفاً یک نهاد نبود، بلکه نوع نگاه به منتقدان بود.
نسل جوان، تاریخ و درسهای انقلاب
این تحلیلگر مسائل سیاسی در تحلیل تلاشهای امروز برای بازنمایی مثبت از پهلوی، به جنگ روایتها در فضای مجازی اشاره کرد و گفت نسل جوانی که تجربه زیستهای از آن دوران ندارد، ممکن است تحتتأثیر تصاویر نوستالژیک و روایتهای گزینشی قرار گیرد.
وی هشدار داد: تحریف تاریخ میتواند نسل جدید را نسبت به واقعیات تاریخی بیاعتماد کند و حتی در تصمیمگیریهای سیاسی و اجتماعی آینده دچار خطا سازد.
این پژوهشگر تاریخ معاصر خاطرنشان کرد: روایت دقیق و مستند از عملکرد پهلوی نه برای ماندن درگذشته، بلکه برای فهم چرایی انقلاب ضروری است.
وی انقلاب اسلامی را حرکتی مردمی دانست که در بستر نارضایتی عمیق از وابستگی، بیعدالتی و سرکوب شکل گرفت و تأکید کرد که نادیدهگرفتن این زمینهها، تحلیل تاریخ را ناقص میکند.
قاسمزاده تصریح کرد: اگر تاریخ با همه ابعادش، مستند و بدون اغراق روایت شود، نسل جوان میتواند با نگاه نقادانهتری گذشته و حال را مقایسه کند.
تحقیر ملی و خطر تحریف برای نسل جوان
وی با تأکید بر اینکه تحریف تاریخ پهلوی و تطهیر اقدامات رژیم، چشم نسل جوان را به واقعیات میبندد افزود: نسل جوان وقتی تصویر ساخته شدهای از پهلوی در ذهنش شکل میگیرد، حتی وقتی نشان میدهیم جمهوری اسلامی موفقیتهایی داشته، باور نمیکند.
وی افرود: در ذهن جوانی که خوراک رسانهای وی از شبکههای معاند داخلی و خارجی تامین میشود که ماموریت آنان تطهیرسازی رژیم فاسد پهلوی است، طبیعتاً رسانههای پهلوی بهتر از جمهوری اسلامی جلوه میکند
قاسمزاده زاده گفت: این تحریفهای هدفمند، تصمیمات آینده را تحت تأثیر قرار میدهد؛ تا جایی که جوان تحت تاثیر القائات رسانهای تصور میکنند اگر آمریکا یا قدرتهای خارجی حمله کنند، ایران را نجات خواهند داد، بدون اینکه تاریخ مداخلات و شکستهای کشورهای دیگر را بدانند.
وی عنوان کرد: مسئله اصلی در دهه ۵۰ محدود به مسائل اقتصادی نبود، بلکه احساس ازدسترفتن استقلال و کرامت ملی بود؛ احساسی که در نهایت، به تصمیم جمعی برای تغییر مسیر سیاسی کشور انجامید.
وی با اشاره به این که حتی تاریخ اقتصادی و نظامی پهلوی اگر به درستی روایت شود، نسل جوان را به درک صحیحی از بیکفایتی رژیم میرساند، تصریح کرد: رضاشاه با همه ادعاهایش ارتش مدرن ایجاد کرد، اما در جنگ جهانی دوم ظرف هشتاد ساعت کشور اشغال شد،
وی در ادامه گفت: در پی اشغال کشور، سربازان فرار کردند، فرماندهان ارتش چادر به سر عقب نشستند، خود رضاشاه هم فرار کرد و نگران داراییهای شخصیاش بود تا امنیت مردم و کشور. محمدرضا پهلوی نیز با پاسپورت معتبر خود در آمریکا آواره شد و نشان داد این ارتش و این سلطنت برای ملت ایران هیچ امنیت واقعی نداشت.
قاسمزاده خاطرنشان کرد: وقتی این خیانتها، فسادها و شکستها مستند و درست روایت شود، جوانان درک میکنند که مردم حق داشتند انقلاب کنند و نسل امروز متوجه میشود که جمهوری اسلامی از مردم و ایران نه تنها جدا نیست؛ بلکه این پیوند حیاتی است و اگر نباشد، کشور تا مرز فروپاشی پیش میرود.
روایت دقیق؛ درسی برای فهم انقلاب
قاسمزاده در انتها یادآور شد: روایات مستند و همهجانبه از خیانتهای پهلوی، فساد اقتصادی، سرکوب و وابستگی خارجی، نه فقط برای ثبت تاریخ، بلکه برای آموزش نسل جوان و فهم چرایی انقلاب اسلامی ضروری است. چرا که نشان میدهد که انقلاب اسلامی نتیجه اراده مردمی و پاسخ به بیعدالتی، سرکوب و تحقیر ملی بوده و درک آن، پایهای برای حساسیت به استقلال و هویت ملی امروز و آینده کشور است.
انتهای خبر/
